
چرا زیرساخت مستقل IoT ساختم؟
وقتی اولین پروژه اینترنت اشیا را می سازیم، معمولاً می خواهیم هرچه سریع تر نتیجه را ببینیم. یک برد مانند ESP32، چند حسگر یا عملگر، اتصال به اینترنت و یک سرویس آماده IoT می تواند برای شروع کافی باشد. در مدت کوتاهی می توان داده ها را دریافت کرد، وضعیت دستگاه را دید و حتی چند فرمان از راه دور فرستاد.
این سرعت شروع، مزیت مهم سرویس های آماده است. لازم نیست از همان روز اول تمام زیرساخت ارتباطی، ذخیره سازی داده و مدیریت دستگاه ها را خودمان طراحی کنیم.
اما وقتی پروژه بزرگ تر می شود، پرسش ها تغییر می کنند.
داده های دستگاه ها کجا ذخیره می شوند؟ اگر سرویس مورد استفاده تغییر کند یا دیگر در دسترس نباشد، چه اتفاقی برای پروژه می افتد؟ آیا می توانیم منطق اتوماسیون را مطابق نیاز خودمان توسعه دهیم؟ آیا تاریخچه رویدادها و اطلاعات دستگاه ها در اختیار ماست؟ و اگر روزی بخواهیم قابلیت جدیدی اضافه کنیم، تا چه اندازه به امکانات و محدودیت های ارائه دهنده سرویس وابسته خواهیم بود؟
این پرسش ها نقطه شروع تصمیم ما برای ایجاد زیرساخت اختصاصی ARDUnia IoT بودند.
هدف این نبود که همه سرویس های آماده را کنار بگذاریم؛ هدف این بود که بخش های حیاتی پروژه هایمان را در معماری ای قرار دهیم که کنترل و توسعه آن در اختیار خودمان باشد.
سرویس آماده IoT؛ شروع سریع با چند محدودیت احتمالی
سرویس های آماده اینترنت اشیا برای بسیاری از پروژه ها انتخاب مناسبی هستند. آن ها معمولاً بخشی از کارهای دشوار را ساده می کنند؛ از ارتباط دستگاه با سرور گرفته تا نمایش داده ها، تعریف برخی رویدادها و مدیریت تجهیزات.
برای یک نمونه آزمایشی یا پروژه کوچک، این امکانات می توانند زمان توسعه را به شکل محسوسی کاهش دهند.
با این حال، هر سرویس مجموعه ای از قابلیت ها، محدودیت ها و قواعد خودش را دارد. با بزرگ تر شدن پروژه ممکن است به امکاناتی نیاز پیدا کنیم که در سرویس انتخابی وجود ندارند، هزینه استفاده از آن افزایش پیدا کند یا تغییر معماری به دلیل وابستگی های قبلی دشوار شود.
موضوع فقط هزینه نیست. حتی اگر یک سرویس رایگان، سریع و قابل اعتماد باشد، باز هم باید بدانیم چه بخش هایی از پروژه به آن وابسته اند و در صورت تغییر شرایط، چه گزینه هایی خواهیم داشت.
برای روشن شدن موضوع، چند مسئله مهم را در نظر بگیریم:
- مالکیت و دسترسی به داده ها: آیا می توانیم اطلاعات را به شکل مورد نیاز خود ذخیره، دریافت و منتقل کنیم؟
- کنترل منطق سیستم: آیا قواعد اتوماسیون دقیقاً مطابق نیاز پروژه قابل پیاده سازی هستند؟
- قابلیت توسعه: آیا می توانیم API، رویدادها و امکانات جدید را بدون محدودیت های جدی اضافه کنیم؟
- هزینه در مقیاس بزرگ تر: با افزایش تعداد دستگاه ها، پیام ها و حجم داده ها، هزینه ها چگونه تغییر می کنند؟
- وابستگی فنی: اگر سرویس تغییر کند یا از دسترس خارج شود، بازیابی عملکرد سیستم چقدر دشوار خواهد بود؟
این موارد به معنای نامناسب بودن سرویس های آماده نیستند. آن ها یادآوری می کنند که انتخاب زیرساخت باید متناسب با آینده احتمالی پروژه نیز باشد، نه فقط با نیاز امروز آن.
ARDUnia IoT؛ ارتباط مستقیم دستگاه ها با API خودمان
در معماری ARDUnia IoT، تصمیم گرفتیم ارتباط دستگاه ها با زیرساخت اختصاصی خودمان انجام شود.
در این رویکرد، دستگاهی مانند ESP32 می تواند اطلاعات حسگرها را به API اختصاصی ارسال کند و فرمان ها یا تنظیمات مورد نیازش را از همان زیرساخت دریافت کند. API به عنوان نقطه مشخص ارتباطی میان دستگاه ها و بخش های نرم افزاری سیستم عمل می کند.
نمای ساده این معماری چنین است:
دستگاه IoT ←→ API اختصاصی ARDUnia ←→ سرویس های نرم افزاری
این نمایش، مسیر کلی ارتباط را نشان می دهد؛ جزئیات واقعی مانند روش احراز هویت، پروتکل ارتباطی، ساختار پایگاه داده و نحوه انتقال فرمان ها به پیاده سازی هر بخش بستگی دارند.
مزیت اصلی این تصمیم آن است که دستگاه ها به جای وابستگی مستقیم به API یک ارائه دهنده عمومی، با رابطی ارتباط می گیرند که خودمان طراحی و مدیریت می کنیم.
در نتیجه، می توانیم رفتار سمت سرور را متناسب با نیاز پروژه تغییر دهیم و رابط ارتباطی دستگاه ها را تا حد امکان پایدار نگه داریم.
برای مثال، اگر در آینده روش ذخیره سازی اطلاعات را تغییر دهیم یا قابلیت تازه ای به سامانه اضافه کنیم، لازم نیست الزاماً همه دستگاه ها را از ابتدا بر اساس سرویس دیگری طراحی کنیم. البته این مزیت زمانی بیشتر خواهد بود که API از ابتدا با نسخه بندی، سازگاری رو به عقب و مدیریت تغییرات طراحی شده باشد.
چرا مالکیت داده اهمیت دارد؟
در یک پروژه IoT، داده ها فقط چند عدد نیستند. اطلاعات حسگرها، وضعیت دستگاه، زمان وقوع رویدادها و سابقه فرمان ها می توانند برای تحلیل رفتار سیستم و پیدا کردن خطاها اهمیت زیادی داشته باشند.
تصور کنید حسگری در یک محیط صنعتی، دمای یک دستگاه را هر چند ثانیه گزارش می کند. مشاهده مقدار فعلی مفید است، اما بررسی تاریخچه نشان می دهد دما در چه زمانی افزایش یافته، آیا این اتفاق تکرار شده و چه رویدادی پیش از آن رخ داده است.
یا در یک سیستم هوشمند خانگی، دانستن اینکه یک رله اکنون روشن است کافی نیست. گاهی لازم است بدانیم چه فرمانی آن را روشن کرده، چه زمانی این اتفاق افتاده و آیا فرمان از کاربر صادر شده یا یک قانون اتوماسیون آن را اجرا کرده است.
وقتی ساختار داده ها و تاریخچه رویدادها در زیرساخت خودمان مدیریت می شود، می توانیم درباره قالب ذخیره سازی، مدت نگهداری، روش جست وجو و نحوه استفاده از داده ها تصمیم بگیریم.
البته داشتن سرور اختصاصی به تنهایی به معنای مالکیت کامل، امنیت یا حفاظت از داده ها نیست. این اهداف به طراحی دسترسی ها، امنیت ارتباط، پشتیبان گیری، سیاست نگهداری داده و مدیریت زیرساخت نیز وابسته اند.
استقلال زمانی ارزشمند است که مسئولیت نگهداری و حفاظت از داده ها را نیز جدی بگیریم.
اتوماسیون؛ جایی که پروژه از نمایش داده فراتر می رود
یکی از تفاوت های مهم میان یک سامانه ساده پایش و یک زیرساخت IoT توسعه پذیر، امکان تعریف و مدیریت منطق اتوماسیون است.
در یک سامانه پایش، ممکن است فقط مقدار حسگر را دریافت و نمایش دهیم. اما در یک سامانه اتوماسیون، اطلاعات می توانند باعث اجرای یک عمل شوند.
برای مثال:
- اگر دمای اندازه گیری شده از حد مشخصی بیشتر شد، یک هشدار ایجاد شود.
- اگر سطح آب از مقدار تعیین شده پایین تر رفت، رویدادی برای بررسی وضعیت ثبت شود.
- اگر دستگاه برای مدتی پاسخ نداد، وضعیت آن به عنوان آفلاین گزارش شود.
- اگر یک شرط زمانی و یک شرط مربوط به حسگر هم زمان برقرار شدند، فرمان مشخصی صادر شود.
در چنین سناریوهایی، بهتر است قواعد اتوماسیون به شکلی طراحی شوند که بتوان آن ها را توسعه داد، آزمایش کرد و در صورت نیاز تغییر داد.
زیرساخت اختصاصی به ما اجازه می دهد این منطق را متناسب با نیاز پروژه سازمان دهی کنیم؛ اما اجرای قابل اعتماد آن به جزئیات پیاده سازی نیز وابسته است. برای مثال، باید مشخص باشد اگر یک پیام دو بار دریافت شد چه اتفاقی می افتد، اگر دستگاه موقتاً قطع شد چگونه بازیابی می شود و اگر چند فرمان هم زمان صادر شدند، کدام یک اولویت دارد.
این ها مسائلی هستند که با رشد پروژه اهمیت بیشتری پیدا می کنند.
رویدادها و تاریخچه؛ حافظه عملیاتی سیستم
یک سیستم هوشمند فقط به داده لحظه ای نیاز ندارد. در بسیاری از کاربردها، باید بتوانیم گذشته را نیز بررسی کنیم.
رویداد می تواند نشان دهنده تغییر وضعیت یک دستگاه، دریافت یک هشدار، اجرای یک فرمان یا رخ دادن یک وضعیت خاص باشد. ثبت درست رویدادها کمک می کند عملکرد سیستم را تحلیل کنیم و در زمان بروز مشکل، مسیر اتفاقات را بهتر بفهمیم.
برای نمونه، اگر یک پمپ بدون انتظار روشن شود، تاریخچه مناسب می تواند به ما کمک کند بررسی کنیم که آیا فرمان از کاربر صادر شده، یک قانون اتوماسیون اجرا شده یا دستگاه پیام تکراری دریافت کرده است.
به همین دلیل، در طراحی یک زیرساخت مستقل باید از ابتدا به تفاوت میان داده حسگر، وضعیت جاری دستگاه، فرمان و رویداد توجه کنیم. این مفاهیم به هم مرتبط اند، اما لزوماً یکسان نیستند.
همچنین باید برای حجم داده ها، مدت نگهداری و نحوه جست وجو برنامه داشته باشیم. ثبت همه اطلاعات برای همیشه ممکن است هزینه و پیچیدگی زیادی ایجاد کند؛ در مقابل، نگهداری ناکافی داده ها می تواند بررسی خطاهای قدیمی را دشوار سازد.
هدف، جمع آوری بی هدف اطلاعات نیست؛ هدف این است که اطلاعات لازم برای عملکرد، تحلیل و نگهداری سیستم در دسترس باشند.
استقلال زیرساخت به معنای حذف همه وابستگی ها نیست
شاید از عبارت «زیرساخت مستقل» این برداشت ایجاد شود که تمام اجزای سیستم باید روی تجهیزات خودمان اجرا شوند و هیچ سرویس بیرونی نباید به کار گرفته شود.
چنین برداشتی نه ضروری است و نه همیشه اقتصادی.
ممکن است برای میزبانی از یک ارائه دهنده سرور استفاده کنیم، از سرویس های ارسال اعلان کمک بگیریم یا برخی امکانات جانبی را به ابزارهای بیرونی بسپاریم. استفاده از این خدمات به خودی خود مشکلی ایجاد نمی کند.
نکته اصلی این است که بخش های حیاتی پروژه به شکلی طراحی شوند که تغییر یک ارائه دهنده، کل سیستم را از کار نیندازد.
برای رسیدن به این هدف، باید مرز میان اجزای اصلی و سرویس های جانبی مشخص باشد. ارتباط دستگاه با API، ساختار داده ها، قواعد اصلی اتوماسیون و امکان استخراج اطلاعات از جمله بخش هایی هستند که ارزش دارد برای آن ها برنامه روشن داشته باشیم.
همچنین بهتر است از وابستگی های غیرضروری در کد دستگاه ها جلوگیری کنیم. اگر تغییر یک سرویس بیرونی به معنای بازنویسی کامل برنامه همه دستگاه ها باشد، استقلال معماری هنوز به اندازه کافی محقق نشده است.
در مقابل، اگر دستگاه با یک API مستند و نسخه بندی شده کار کند و زیرساخت بتواند در پشت این رابط توسعه یابد، تغییرات آینده قابل مدیریت تر خواهند بود.
استقلال بیشتر، مسئولیت بیشتر
ساخت زیرساخت اختصاصی مزایایی دارد، اما رایگان و بدون دردسر نیست؛ حتی اگر هزینه مجوز یک سرویس بیرونی را پرداخت نکنیم.
در این مسیر باید به مواردی مانند امنیت API، احراز هویت دستگاه ها، مدیریت کلیدها، محدود کردن دسترسی ها، پشتیبان گیری، ثبت خطاها، پایش سرویس و بازیابی پس از اختلال توجه کنیم.
همچنین باید به ظرفیت زیرساخت فکر کنیم. افزایش تعداد دستگاه ها، نرخ ارسال پیام ها و حجم تاریخچه می تواند نیازهای سرور و پایگاه داده را تغییر دهد.
در سیستم هایی که فرمان ها اثر فیزیکی دارند، مانند کنترل پمپ، موتور یا تجهیزات برقی، موضوع مهم تر می شود. قطع اینترنت، پیام تکراری یا فرمان نامعتبر نباید بدون در نظر گرفتن پیامدهای آن به رفتار خطرناک منجر شود. در چنین پروژه هایی، منطق ایمنی ضروری باید تا جای ممکن در خود دستگاه نیز در نظر گرفته شود، نه اینکه تمام تصمیم گیری حیاتی به سرور وابسته باشد.
بنابراین ساخت زیرساخت اختصاصی
